Arm vừa phá vỡ 35 năm lịch sử của mình: từ cấp phép sở hữu trí tuệ tới làm chip không nhà máy

Có một câu đùa trong cuộc trò chuyện gần đây giữa Ben Thompson (Stratechery) và Rene Haas, CEO của Arm, mà mình nghĩ tóm gọn khá trọn vẹn chuyện đang xảy ra: Thompson nói đại ý rằng Haas từng là CEO duy nhất ông phỏng vấn mà công ty không làm gì khác ngoài cấp phép sở hữu trí tuệ (IP), còn giờ thì Haas "chỉ là một gã làm chip không nhà máy khác, giống Jensen Huang của NVIDIA hay Cristiano Amon của Qualcomm". Haas cười, rồi thừa nhận đúng là như vậy thật. Đó chính là điều khiến câu chuyện này đáng để mình ngồi lại phân tích kỹ. Arm, công ty suốt 35 năm chỉ sống bằng việc cấp phép kiến trúc vi xử lý (ISA - Instruction Set Architecture) cho người khác đi sản xuất, giờ tự thiết kế và bán ra một con chip hoàn chỉnh của chính mình. Với một hãng mà mô hình kinh doanh vốn được xây trên nguyên tắc "không cạnh tranh với khách hàng", đây không phải một bước đi nhỏ.

Từ liên doanh làm CPU cho PDA đến trái tim của mọi thiết bị di động

Arm ra đời từ một liên doanh giữa Acorn Computer, Apple và VLSI Technology, với mục tiêu ban đầu chỉ là thiết kế một CPU tiêu thụ điện năng thấp để chạy trên các thiết bị hỗ trợ cá nhân (PDA) đời đầu. Vì đó là một kiến trúc CPU đa dụng, không được tối ưu cho riêng một tác vụ nào, Arm buộc phải mò mẫm tìm ra thế mạnh của mình theo thời gian, giống như nhiều startup thành công khác vẫn hay đi theo con đường đó: cứ làm, tìm ra thứ mình giỏi, rồi bám vào khách hàng nào cần đúng thứ đó.

Arm khởi điểm bằng việc làm CPU cho PDA. Nguồn ảnh: XDA

Từ cấp phép IP đến CSS, rồi đến việc tự làm chip cho Meta

Bước trung gian trước khi Arm quyết định tự sản xuất chip là mô hình CSS: Compute Subsystem, tức thay vì chỉ bán từng khối thiết kế rời rạc, Arm gói toàn bộ hệ thống con điện toán thành một gói hoàn chỉnh hơn để khách hàng tích hợp nhanh hơn vào chip hệ thống trên chip (SoC) của họ.

Để rồi mối quan hệ hợp tác với Meta đã mở ra một hướng đi mới cho ARM Câu chuyện với Meta (Facebook) bắt đầu từ CSS. Theo lời Haas, khoảng giữa năm 2025, Meta tìm đến Arm để bàn về việc triển khai CSS cho trung tâm dữ liệu AI của họ, nhưng cuộc trò chuyện dần chuyển hướng sang một câu hỏi khác: thay vì Meta tự cấp phép rồi tự thiết kế, liệu Arm có thể trực tiếp làm luôn con chip đó không. Lý do, theo Haas, đơn giản là bài toán lợi tức đầu tư (ROI): Meta đã có nhiều đội ngũ làm những dự án chip nội bộ khác như MTIA: chip tăng tốc AI tự phát triển của Meta, nên câu hỏi đặt ra là có đáng để tự làm thêm một con chip nữa hay để Arm làm thay. Kết quả là con chip đầu tiên theo mô hình mới, được gọi là Arm AGI CPU, ra đời, và nó hoạt động ngay từ lần đầu, sẵn sàng đưa vào sản xuất. Arm công bố bước ngoặt này tại sự kiện mang tên "Arm Everywhere", buổi giới thiệu sản phẩm độc lập đầu tiên trong lịch sử công ty, thay vì đi ké các sự kiện như Computex như thường lệ. Haas mô tả đây là "một ngày mang tính bước ngoặt" đối với Arm.

Vì sao CPU vẫn quan trọng trong thời đại mà mọi người chỉ nói về GPU

Một phần lý do Arm tin vào canh bạc này nằm ở niềm tin rằng CPU vẫn giữ vai trò then chốt trong hạ tầng AI, dù phần lớn sự chú ý của ngành đổ dồn vào các bộ tăng tốc AI (GPU) như của NVIDIA. Haas dùng một hình ảnh khá đắt: khối lượng token được sinh ra giờ nhiều đến mức phải tính "theo cân, theo xe tải", và ông tin rằng trong tương lai gần, mỗi nhân xử lý trong CPU có thể sẽ tự chạy một tác nhân AI riêng, khởi động một tiến trình ảo hóa, xử lý xong việc rồi nghỉ, nghĩa là số lượng nhân và hiệu năng trên mỗi nhân sẽ ngày càng quan trọng hơn.

Rủi ro: Arm không có nhà máy, và xung đột lợi ích không thể tránh khỏi

Cái giá phải trả cho bước đi này là rủi ro thực sự. Arm không sở hữu nhà máy sản xuất bán dẫn, nên phải làm việc qua một đối tác thiết kế chip chuyên dụng (ASIC) để giữ chỗ sản lượng gia công. Khi được hỏi liệu có lo ngại nếu mảng kinh doanh chip này phát triển vượt quá khả năng sản xuất hay không, Haas thừa nhận đó là một rủi ro có thật, đặc biệt trong bối cảnh bộ nhớ băng thông cao (HBM - High Bandwidth Memory) đang là điểm nghẽn chung của toàn ngành khi nhu cầu CPU tăng kéo theo nhu cầu bộ nhớ tăng theo.

Nhưng rủi ro lớn hơn, theo mình, nằm ở vị thế mới của Arm trong chuỗi giá trị. Khi được hỏi thẳng liệu khách hàng cấp phép duy nhất có khả năng thực sự cạnh tranh với Arm về mặt thiết kế chip là Qualcomm có khó chịu không, Haas nửa đùa nửa thật xin "off the record", rồi khẳng định Arm chỉ bước vào mảng này vì chính Meta là bên chủ động đề nghị, không phải Arm tự ý đi tìm khách hàng để cạnh tranh với chính hệ sinh thái cấp phép của mình. Đó là một lời giải thích hợp lý, nhưng nó không xóa được thực tế rằng ranh giới giữa "công ty cấp phép kiến trúc trung lập" và "công ty bán chip cạnh tranh trực tiếp" giờ đã mờ đi đáng kể, và mỗi khách hàng cấp phép còn lại của Arm, từ Qualcomm đến Samsung, MediaTek, chắc chắn đang phải tính lại xem quan hệ với Arm trong 5-10 năm tới sẽ trông như thế nào.