Công nghệ không thể thay thế trái tim, sự dấn thân và phản biện của nhà báo
(Dân trí) - Giữa dòng chảy thông tin nhiều biến động cùng sự bùng nổ của công nghệ, mỗi phóng viên đều cần sự dấn thân, trái tim nhân văn và tinh thần phản biện để bảo vệ sự thật và niềm tin của công chúng.
Chiếc “ba lô” nghề báo thời 4.0
Trong thời đại báo chí 4.0, chiếc ba lô của phóng viên trở thành nơi chứa đựng hàng loạt thiết bị, phục vụ cho quá trình tác nghiệp nhanh, linh hoạt và đa nền tảng: những chiếc máy ảnh, máy quay có độ phân giải cao; chiếc điện thoại thông minh tích hợp nhiều chức năng; laptop xử lý hình ảnh, video, văn bản tốc độ cao…; thậm chí cả các thiết bị như flycam để tác nghiệp trong các điều kiện đặc biệt.
Những sản phẩm, ứng dụng công nghệ tiên tiến đang xuất hiện ở nhiều mắt xích trong quy trình sản xuất sản phẩm tin tức, quản trị nội dung và phân phối báo chí.
Sự phát triển của công nghệ đã giúp các thiết bị ngày càng trở nên nhỏ gọn, thông minh có thể tạm “thay thế” cho các văn phòng, studio, giúp phóng viên ghi nhận, xử lý và truyền tải thông tin nhanh chóng, sản xuất các sản phẩm báo chí chất lượng cao trong thời gian ngắn trong các điều kiện khác nhau.
Một chiếc điện thoại thông minh có thể thay thế cùng lúc máy ghi âm, máy ảnh, máy quay, công cụ dựng video, biên tập văn bản và phương tiện phát trực tiếp. Một chiếc laptop mỏng nhẹ có thể trở thành bàn dựng, phòng thu âm, kho lưu trữ dữ liệu và công cụ kết nối với tòa soạn.
Nhờ vậy, phóng viên có thể vừa chụp ảnh, quay video, ghi âm phỏng vấn, viết tin, chỉnh sửa hình ảnh, dựng video và gửi bài ngay từ hiện trường.
Chiếc ba lô vì thế phản ánh sự thay đổi của nghề báo hiện đại. Giờ đây, phóng viên không chỉ là người đưa tin mà còn phải thành thạo cách sử dụng công nghệ, xử lý dữ liệu, sản xuất nội dung đa phương tiện và cạnh tranh trực tiếp với tốc độ lan truyền thông tin trên môi trường số.
Bởi vậy, “ba lô” của người làm báo không chỉ nặng vì máy móc, thiết bị mà còn “nặng” thêm vài phần bởi áp lực cập nhật liên tục, yêu cầu chính xác và trách nhiệm xã hội của mỗi phóng viên.
Phóng viên không chỉ “có mặt” tại hiện trường
Công nghệ có thể giúp phóng viên tiếp cận sự việc nhanh hơn, không nhất thiết phải có mặt tại hiện trường, nhưng rất nhiều yếu tố quan trọng chỉ có thể cảm nhận và xác nhận khi trực tiếp có mặt: Đó là bối cảnh thực tế, cảm xúc của nhân vật, phản ứng của cộng đồng, những dấu hiệu chỉ có được qua góc nhìn, sự quan sát, kinh nghiệm nghề nghiệp của phóng viên - những yếu tố quan trọng giúp phóng viên nhận diện tính xác thực của sự việc.
Theo nhà báo Phạm Tuấn Anh, Tổng Biên tập báo Dân trí, việc kiểm chứng độc lập, đa chiều, và xác thực tại hiện trường là nguyên tắc nghề nghiệp quan trọng hàng đầu.
Việc gặp trực tiếp nhân vật, nhân chứng giúp phóng viên kiểm chứng thông tin đa chiều, tránh phụ thuộc vào các nguồn dữ liệu thứ cấp, đặc biệt trước nguy cơ những nội dung có thể đã bị cắt ghép, xuyên tạc có chủ ý, thông tin không đầy đủ làm công chúng hiểu sai bản chất sự việc.
“Trong bối cảnh tin giả và thông tin sai lệch ngày càng phổ biến, yêu cầu xác minh thực địa càng trở nên quan trọng hơn. Đặc biệt, nhiều vấn đề, đề tài đòi hỏi sự dấn thân của phóng viên, cần kiên trì trong thời gian dài, vượt qua áp lực và không ngừng tìm kiếm bằng chứng để làm sáng tỏ sự việc. Công nghệ có thể hỗ trợ thu thập thông tin, nhưng trách nhiệm xác minh cuối cùng vẫn thuộc về phóng viên”, ông nhấn mạnh.
Trong bài phát biểu chính tại Lễ trao giải Overseas Press Club Awards tối 21/4 ở New York (Mỹ), Tổng Biên tập Hãng thông tấn AP Julie Pace nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết đối với hoạt động đưa tin nguyên bản, trực tiếp trong bối cảnh thông tin đầy biến động hiện nay.
"Tin tức sẽ không được hiểu đúng và đầy đủ nếu không được chứng kiến tận mắt", bà Pace nhấn mạnh.
Tổng biên tập AP đã dành sự ngưỡng mộ, tri ân cho những phóng viên chiến trường đã hy sinh ở điểm nóng chiến sự trên thế giới. Cũng theo bà, công việc của phóng viên cần nhiều thời gian và nguồn lực, đôi khi tiềm ẩn những rủi ro không báo trước. Vai trò của phóng viên chính là khác biệt lớn nhất trong thông tin được tạo ra trên các nền tảng công nghệ và báo chí.
Sự thấu cảm và tư duy phản biện của con người chiến thắng những bộ máy phức tạp
Theo TS Phan Văn Kiền, Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, dù công nghệ nói chung và trí tuệ nhân tạo nói riêng đang phát triển với tốc độ nhanh và có ảnh hưởng phủ rộng, vẫn có nhiều năng lực của con người mà AI khó có thể thay thế.
Một trong những giá trị lớn nhất của báo chí là tìm ra những câu chuyện mà xã hội cần biết nhưng chưa ai nhìn thấy hoặc chưa ai đặt câu hỏi. Đây là năng lực gắn với trải nghiệm thực tiễn, sự quan sát xã hội và trách nhiệm nghề nghiệp của mỗi người làm báo.
Thứ hai là khả năng tương tác với con người. Mỗi phóng viên cần tiếp cận nguồn tin, tạo dựng niềm tin với nhân vật, tiếp cận các nhóm xã hội khác nhau và khai thác những thông tin mà các công cụ cung cấp dữ liệu thuần túy không thể làm được.
Thứ ba là tư duy phản biện và khả năng phán đoán. Trong một thế giới ngập tràn dữ liệu, điều quan trọng không phải là có thêm thông tin mà là biết đánh giá thông tin nào có giá trị, đáng tin cậy và có ý nghĩa đối với công chúng.
“AI có thể xử lý dữ liệu rất nhanh nhưng không thực sự hiểu bối cảnh, đời sống xã hội và tâm lý con người. Chính những hiểu biết của người làm báo trong nhiều lĩnh vực và trải nghiệm cá nhân đã giúp nghề báo không chỉ là nghề sản xuất thông tin mà còn là nghề lý giải xã hội và phụng sự công chúng”, TS Phan Văn Kiền nói.
AI có thể bắt chước giọng nói, văn phong hay cách kể chuyện, nhưng đó chỉ là sự sao chép. Trong khi đó, sự sáng tạo, cảm xúc và trải nghiệm riêng của con người là vô hạn. Tính độc bản ấy khiến công việc của người làm báo càng trở nên sinh động, có khả năng chạm tới cảm xúc, đánh giá vấn đề trên tinh thần nhân văn - đây cũng là điều AI không thể thay thế con người.
Vượt khỏi phạm vi nhiệm vụ đưa tin, mỗi phóng viên còn thể hiện sự vai trò của mình thông qua việc tạo ra những tác động tích cực cho xã hội, đồng hành cùng cộng đồng, góp phần lan tỏa những giá trị nhân văn, kết nối nguồn lực xã hội để hỗ trợ những hoàn cảnh khó khăn.
Theo nhà báo Phạm Tuấn Anh, đây cũng là một trong những nét đặc trưng của báo chí hiện đại: không chỉ đưa tin mà còn tạo ra những tác động tích cực cho xã hội.
“Tôi tin rằng trong thời đại công nghệ ngày càng phát triển, những giá trị nhân văn lại càng trở nên quan trọng. Đó cũng là con đường mà Dân trí lựa chọn: không chỉ phản ánh cuộc sống mà còn góp phần làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn, thông qua những sản phẩm báo chí có trách nhiệm, có chiều sâu và mang lại giá trị tích cực cho cộng đồng”, Tổng Biên tập Dân trí nói.
Không chỉ riêng với Dân trí, niềm tin của công chúng là tài sản quý giá nhất của bất kỳ cơ quan báo chí nào. Trong bối cảnh mỗi người có thể tiếp cận thông tin từ vô số nguồn khác nhau, điều giúp một tờ báo duy trì được niềm tin của độc giả chính là sự kiên định với các giá trị cốt lõi: chính xác, khách quan, nhân văn và có trách nhiệm xã hội.
Từ “nỗi lo” đến tinh thần chủ động làm chủ công nghệ
Nhìn rộng hơn ở bối cảnh các tòa soạn, nhiều ứng dụng công nghệ, trong đó có trí tuệ nhân tạo đã được ứng dụng trong một số khâu sản xuất và quản trị nội dung; từng bước xây dựng, hoàn thiện hệ sinh thái báo chí đa nền tảng để thực hiện vai trò xã hội và phục vụ độc giả.
Nhiều nhà quản lý đưa ra nhận định: Công nghệ giúp sản xuất sản phẩm báo chí nhanh hơn ở các khâu lặp lại; mở rộng khả năng tiếp cận công chúng; phân tích sâu dữ liệu độc giả; giúp quản trị tòa soạn thông minh, an toàn hơn nhờ các phần mềm bảo mật được cập nhật liên tục…
Nhiều ứng dụng công nghệ trong việc sản xuất các tác phẩm báo chí, quản trị toà soạn đã cho thấy các hiệu quả tích cực (Ảnh minh hoạ: Getty).
Không chỉ ở Việt Nam mà nhiều hãng thông tấn, tòa soạn trên thế giới cũng thích ứng với xu thế sử dụng tiến bộ khoa học công nghệ, AI trong quản trị và sản xuất các sản phẩm báo chí. Không thể phủ nhận những ứng dụng tích cực của công nghệ, song những ứng dụng này vẫn khiến giới báo chí đưa ra nhiều tranh luận về bản chất của báo chí.
AI có thể giúp phóng viên làm việc nhanh hơn nhưng không thể thay thế người viết trong việc chịu trách nhiệm về các nội dung đã đăng tải. Theo Báo cáo Tin tức Kỹ thuật số 2024 từ Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters (Reuters Institute Digital News Report 2024), công chúng có xu hướng chấp nhận AI hơn khi công nghệ này được dùng cho các công việc hậu trường như chép lời phỏng vấn, tóm tắt tài liệu hoặc dịch thuật.
Tuy nhiên, họ tỏ ra nghi ngại rõ rệt khi AI tham gia sản xuất các nội dung có tính chất thời sự, các chủ đề nhạy cảm và có hệ quả xã hội lớn như chính trị, xung đột hay các tệ nạn xã hội. Điều này cũng thể hiện rõ thái độ của độc giả trong việc trân trọng, tin tưởng vào khả năng, công việc của mỗi phóng viên.
Câu hỏi giờ đây không còn là “AI có thay phóng viên làm việc hay không” mà dần chuyển thành “Phải thích ứng thế nào để vừa khai thác sức mạnh của AI, vừa bảo vệ những giá trị cốt lõi của người làm báo trong kỷ nguyên công nghệ”.
“Tôi cho rằng, ngày nay, sự dấn thân của mỗi phóng viên không chỉ thể hiện ở các đề tài điều tra, các vấn đề phản ánh hiện thực xã hội phức tạp mà còn ở việc liên tục học hỏi công nghệ mới, làm chủ dữ liệu, đa phương tiện, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng truyền thông mới để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao và khắt khe của độc giả”, nhà báo Phạm Tuấn Anh nói.
Giống như việc kiên trì theo đuổi đề tài gai góc, tinh thần chủ động, chấp nhận thử nghiệm những cách thức, hình thức chuyển tải thông tin mới sẽ giúp phóng viên không còn “nỗi lo” trước công nghệ, ứng dụng hiệu quả trong việc sản xuất các sản phẩm báo chí chất lượng cao phục vụ bạn đọc.
AI có thể bắt chước cách kể chuyện, nhưng không thể thay thế cảm xúc và dấu ấn riêng của người làm báo (Ảnh minh hoạ: Getty).
Theo TS Phan Văn Kiền, trong tương lai, AI và công nghệ sẽ phần nào làm thay đổi cơ cấu công việc trong nghề báo, đặt ra yêu cầu thích nghi và ứng dụng chúng vào công việc của mỗi phóng viên.
“Như mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, báo chí không thể nằm ngoài sự phát triển của khoa học công nghệ. Những người làm báo không thích ứng với công nghệ có thể gặp khó khăn, nhưng những nhà báo biết kết hợp hiệu quả giữa trí tuệ con người và sức mạnh của AI sẽ có nhiều lợi thế hơn trong môi trường truyền thông mới”, TS Kiền nói.