Khi tên lửa Đức chạm quỹ đạo, châu Âu vừa khép lại một câu chuyện bắt đầu từ 53 năm trước
Chiều tối ngày 5 tháng 9 năm 2026, tại Andøya Space Center, một cảng vũ trụ nằm sát vòng Bắc Cực của Na Uy, một tên lửa cao chưa đến 28 mét rời bệ phóng và biến mất vào bầu trời xám. Hơn 7 phút sau, Spectrum, sản phẩm của công ty Đức Isar Aerospace, chính thức đi vào quỹ đạo elip quanh Trái Đất. Đó là lần đầu tiên trong lịch sử một tên lửa được phóng thành công lên quỹ đạo từ đất châu Âu lục địa, không tính các bãi phóng hải ngoại như Kourou ở Guiana thuộc Pháp mà châu Âu vẫn dùng suốt gần nửa thế kỷ qua.
Hôm qua, tên lửa của Isar Aerospace phóng lên quỹ đạo thành công, nhưng ít ai biết được nó lại kết thúc một câu chuyện của những năm 1970, và mở ra một câu chuyện khác có thể gọi là tương tự Minh thắc mắc, và mình nghĩ là nhiều anh em hứng thú về chủ đề này cũng sẽ đặt ra câu hỏi: tại sao một châu lục đã có chương trình không gian từ những năm 1970, đã từng đưa tàu thăm dò tới sao Chổi, đã có vệ tinh định vị Galileo cạnh tranh sòng phẳng với GPS, lại phải chờ đến tận năm 2026 mới có một tên lửa tự thân bay lên từ chính lãnh thổ của mình? Câu trả lời nằm ở một lựa chọn thiết kế mang tính chính trị được đưa ra từ năm 1964, và giờ đây đang được viết lại bởi những công ty tư nhân như Isar.
Vệ tinh Symphonie và cái giá của việc đi nhờ tên lửa người khác
Câu chuyện độc lập không gian của châu Âu bắt đầu không phải từ tham vọng khoa học, mà từ một cú tát ngoại giao. Năm 1973, Pháp và Tây Đức hợp tác chế tạo vệ tinh viễn thông Symphonie, nhưng khi cần phóng nó lên quỹ đạo, họ buộc phải nhờ tên lửa Mỹ vì châu Âu lúc đó chưa có phương tiện phóng thương mại đủ tin cậy. Washington đồng ý phóng hộ, nhưng kèm theo một điều kiện gần như áp đặt: Symphonie sẽ không được dùng cho mục đích thương mại, để tránh cạnh tranh với các công ty viễn thông vệ tinh của Mỹ.
Thiết kế đầu tiên của vệ tinh Symphonie Điều khoản đó khiến các bộ trưởng phụ trách không gian của mười nước châu Âu tức giận đến mức, vào ngày 31 tháng 7 năm 1973 tại Brussels, họ ký quyết định khởi động một chương trình tên lửa hoàn toàn của châu Âu, không phụ thuộc vào bất kỳ ai. Đó chính là khởi nguồn của dòng tên lửa Ariane. Sau nhiều lần trì hoãn vì trục trặc kỹ thuật và thời tiết, Ariane 1 cuối cùng cất cánh thành công vào đêm Giáng Sinh năm 1979 từ Kourou, Guiana thuộc Pháp, đánh dấu điều mà Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) sau này gọi là "cuộc phiêu lưu độc lập trong không gian của châu Âu".
Tên lửa Ariane 1, cất cánh thành công vào đêm Giáng Sinh năm 1979 từ Kourou, Guiana thuộc Pháp ESA bản thân cũng ra đời từ chính logic đó. Năm 1975, tổ chức phát triển tên lửa châu Âu ELDO và tổ chức nghiên cứu không gian ESRO, cả hai được lập từ năm 1964, sáp nhập thành ESA với chín thành viên sáng lập. Đến nay ESA có 22 quốc gia thành viên, và một trong những chương trình cốt lõi của họ vẫn mang đúng cái tên lịch sử ấy: Ariane, giờ đã tới thế hệ Ariane 6, vẫn với sứ mệnh gốc là bảo đảm châu Âu có đường vào không gian độc lập.
Nửa thế kỷ sau, kịch bản phụ thuộc lặp lại, chỉ khác tên gọi
Nghe thì có vẻ châu Âu đã giải xong bài toán độc lập không gian từ năm 1979. Nhưng vấn đề là mô hình Ariane, do các chính phủ tài trợ và vận hành thông qua tập đoàn ArianeGroup, chưa bao giờ thực sự rẻ hay linh hoạt. Trong lúc đó, SpaceX của Mỹ với Falcon 9 tái sử dụng đã hạ giá phóng xuống mức mà cả Ariane 6 lẫn phần lớn đối thủ đều khó cạnh tranh trực tiếp. Hệ quả là dù có tên lửa của riêng mình, châu Âu vẫn ngày càng gửi nhiều vệ tinh, kể cả của các dự án chiến lược, lên tên lửa Mỹ vì đơn giản là rẻ hơn và có lịch phóng dày đặc hơn.
Và Isar Aerospace là một câu chuyện tương tự, chỉ là khác bối cảnh
Hành trình không hề suôn sẻ của Spectrum
Nếu chỉ nhìn vào kết quả ngày 5 tháng 9, người ta dễ tưởng Isar đi một mạch tới thành công. Thực tế thì ngược lại. Chuyến bay đầu tiên của Spectrum, mang tên "Going Full Spectrum", cất cánh tháng 3 năm 2025 và rơi trở lại mặt đất, phát nổ chưa đầy một phút sau khi rời bệ phóng. Isar sau đó xác định nguyên nhân là một van thông hơi mở ngoài ý muốn kết hợp với việc mất kiểm soát tư thế bay ngay ở giai đoạn xoay quỹ đạo ban đầu.
Isar Aerospace đối mặt với rất nhiều lần thất bại trước khi phóng thành công vào ngày 5/9 vừa rồi Chuyến bay thứ hai, "Onward and Upward", vốn dự kiến phóng vào tháng 1 năm 2026 nhưng liên tục bị hoãn: một van áp suất gặp sự cố đẩy lịch sang tháng 3, rồi thời tiết xấu và một chiếc thuyền đi lạc vào khu vực an toàn khiến nhiều lần thử trong tháng 3 phải hủy, tiếp đó là rò rỉ ở bình chứa áp suất composite hồi tháng 4, và một lần đứng bánh khác vào tháng 6 vì phát hiện điều bất thường trong hệ thống chất lỏng của tên lửa. Phải mất gần một năm rưỡi kể từ lần thất bại đầu tiên, Spectrum mới thực sự bay trở lại và lần này thành công, mang theo 5 vệ tinh cubesat cùng một thí nghiệm khoa học không thể tách rời. Với năng lực chở khoảng 1000 kg lên quỹ đạo tầm thấp, tương đương một chiếc Falcon 9 chở khoảng 20 tấn chia nhỏ ra thì Spectrum vẫn còn ở một đẳng cấp khác biệt về quy mô, Spectrum không phải đối thủ trực tiếp của SpaceX. Nhưng Isar đặt cược vào một phân khúc khác: vệ tinh nhỏ và vừa, với nhà máy tại Munich được công ty tuyên bố có thể sản xuất hơn 30 tên lửa mỗi năm. Đại diện ESA, Toni Tolker-Nielsen, mô tả đây là một bước để "thị trường phóng vệ tinh châu Âu trở nên đa dạng và bền vững hơn", dù ông cũng thận trọng nói thêm rằng kết quả chuyến bay thứ hai này, dù thành hay bại, vẫn là kinh nghiệm quý cho Isar.
Một câu hỏi cũ, dưới một hình hài mới
Cái đáng suy nghĩ nhất khi đặt hai câu chuyện, Symphonie năm 1973 và Spectrum năm 2026, cạnh nhau, là châu Âu đang lặp lại đúng bài học nhưng với một tác nhân khác. Năm 1973, giải pháp là các chính phủ hợp sức xây một chương trình tên lửa quốc gia. Năm 2026, giải pháp đang thử nghiệm là để các công ty tư nhân như Isar, cùng với những cái tên khác đang cạnh tranh giành slot phóng đầu tiên từ đất Anh, tự cạnh tranh và đổi mới nhanh hơn một tổ chức liên chính phủ có thể làm. Không ai dám chắc mô hình tư nhân hóa này có tái tạo được thành công của thời Ariane hay không, nhất là khi so với quy mô và tốc độ ra tên lửa hiện tại của SpaceX. Nhưng nếu nhìn vào lịch sử, châu Âu chưa bao giờ có xu hướng ngồi yên trước cảnh phải đi nhờ ai đó lên vũ trụ. Câu hỏi mở ra bây giờ không còn là "châu Âu có làm được tên lửa của riêng mình không", mà là "châu Âu có làm được điều đó đủ nhanh và đủ rẻ để nó thực sự thay đổi cán cân, thay vì chỉ là một cột mốc mang tính biểu tượng" mà thôi.