Lớn lên cùng ba mẹ khiếm thính, cô gái trở thành “cầu nối” bằng ký hiệu
(Dân trí) - Lớn lên với ba mẹ đều là người khiếm thính, Thục Nghi học ngôn ngữ ký hiệu từ thuở nhỏ. Giờ đây, cô trở thành phiên dịch viên, giúp những cuộc trò chuyện đi xa hơn mái nhà mình.
Đến giờ ăn, ba cất tiếng gọi: “Nghi!”. Ông cố phát âm tên con gái, nhưng tiếng gọi không thật rõ. Nghi vẫn nhận ra ngay và đáp lời. Khi ở gần nhau, ba mẹ có thể vẫy tay để thu hút sự chú ý của cô. Rồi câu chuyện tiếp tục bằng ánh mắt, nét mặt và những chuyển động của đôi bàn tay.
Ba và mẹ Nghi đều là người khiếm thính. Từ nhỏ, cô đã quen với việc trong nhà có thể gọi nhau bằng tiếng nói, rồi trò chuyện bằng ngôn ngữ ký hiệu. Một lời nhắc ăn cơm, một câu xin đi chơi hay chuyện xảy ra trong ngày đều được truyền đạt theo cách ấy.
“Mình sinh ra trong gia đình có hai nền văn hóa, lớn lên từng ngày nên tui thấy cũng bình thường. Giống như sinh ra trong gia đình nói hai ngôn ngữ Anh - Việt”, Nghi chia sẻ.
Những cuộc trò chuyện bằng ký hiệu từ tuổi lên ba
Nghi không nhớ mình học ký hiệu đầu tiên nào từ ba. Khi cô bắt đầu biết dùng điệu bộ, cử chỉ và một ít ngôn ngữ ký hiệu để nói chuyện với ba mẹ, cô mới khoảng 3-4 tuổi. Những ký ức ấy đã lùi xa, còn việc giao tiếp bằng đôi tay thì theo cô lớn lên mỗi ngày.
Nghi nhớ mình thường nói với ba mẹ những điều rất trẻ con: “Con muốn đi chơi”, “con muốn mua đồ chơi”. Hai bên cũng không có “mật mã” hay ký hiệu riêng khiến người ngoài phải đoán. Họ dùng thứ ngôn ngữ quen thuộc của gia đình để kể chuyện, hỏi han và bày tỏ mong muốn.
Thục Nghi lớn lên trong gia đình có ba mẹ đều là người khiếm thính. Từ nhỏ, cô đã quen trò chuyện với họ bằng ngôn ngữ ký hiệu (Ảnh: Nhân vật cung cấp).
Khi muốn gọi con từ xa, ba mẹ Nghi đôi lúc phát âm tên cô. Theo Nghi, người khiếm thính từng được học phát âm, nhưng khả năng nói của mỗi người khác nhau. Tiếng gọi “Nghi” của ba mẹ có thể chưa rõ với người lạ; với cô, âm thanh ấy đã quen.
Ra khỏi nhà, Nghi dần thấy việc giao tiếp của ba mẹ với người nghe có thể khó khăn hơn. Khi không có cô ở bên và người đối diện không biết ngôn ngữ ký hiệu, ba thường phải viết tiếng Việt. Vốn từ của ông không nhiều, có lúc ông hiểu một từ theo nghĩa khác hoặc dùng chưa đúng hoàn cảnh. Điều ông muốn nói vì thế có thể bị hiểu sai.
Nghi đã nhiều lần giúp ba mẹ trao đổi khi đi khám bệnh, làm giấy tờ hoặc trò chuyện với người khác. Cô tiếp nhận điều ba mẹ diễn đạt bằng ký hiệu, chuyển thành lời nói, rồi truyền đạt câu trả lời trở lại. Từ trải nghiệm ấy, cô hiểu việc được lắng nghe đôi khi phụ thuộc vào sự có mặt của một người biết cả hai ngôn ngữ.
Ba của Nghi là họa sĩ Trần Vệ Nhịn, người đã gắn bó 26 năm với nghề hoạt hình (Ảnh: Nhân vật cung cấp).
Ba của Nghi là họa sĩ Trần Vệ Nhịn. Ông đã theo nghề hoạt hình 26 năm, góp nét vẽ cho những bộ phim như Oggy, Zig & Sharko và Monta trong dải ngân hà kỳ cục. Khi kể câu chuyện của ba trên mạng xã hội, Nghi giới thiệu ông bằng niềm tự hào: “Ba tui là một người Điếc vô cùng tài năng”.
Bài đăng thu hút hàng trăm nghìn lượt xem. Điều Nghi mong mỏi là nhiều người biết hơn về khả năng của người khiếm thính, trong đó có những người đã làm việc bền bỉ phía sau các bộ phim quen thuộc với khán giả.
Học lại ngôn ngữ đã dùng từ bé
Lớn lên cùng ngôn ngữ ký hiệu không có nghĩa Nghi có thể ngay lập tức làm phiên dịch viên.
Theo cô, thời ba đi học, số lượng ký hiệu chưa nhiều như hiện nay. Vốn ký hiệu của ông đủ để trò chuyện với gia đình, bạn bè, nhưng có những khái niệm về sau đã có cách diễn đạt mới. Một số ký hiệu cũ vẫn được sử dụng; một số khác thay đổi theo thời gian.
Sau khi học ngôn ngữ ký hiệu bài bản, Nghi còn mang những ký hiệu mới về chỉ lại cho ba (Ảnh: Nhân vật cung cấp).
Nghi theo học từ các khóa căn bản đến nâng cao để mở rộng vốn ký hiệu và có thể phiên dịch tại các sự kiện. Thỉnh thoảng, cô lại đem những ký hiệu mới học về chỉ cho ba. Ngày nhỏ, Nghi học từ ba mẹ cách nói chuyện bằng đôi tay. Lớn lên, cô có thêm điều để chia sẻ lại với họ.
Công việc phiên dịch cũng đặt cô trước một yêu cầu khác: hiểu thật rõ điều mình đang truyền đạt. Nghi thấy khó nhất khi gặp kiến thức chuyên ngành hoặc chuyên sâu mà bản thân chưa từng tiếp cận. Nếu chưa hiểu một thuật ngữ, cô khó mô tả chính xác cho người khiếm thính, nhất là khi không có sẵn một ký hiệu tương ứng.
Là phiên dịch viên, Nghi cho rằng hiểu đúng nội dung và ngữ cảnh là điều khó nhất khi chuyển lời giữa người khiếm thính và người nghe (Ảnh: Nhân vật cung cấp).
Có lúc Nghi mải nghĩ đoạn này nên diễn đạt thế nào, trong khi người nói đã chuyển sang ý tiếp theo. Cô mất nhịp, lúng túng rồi khó theo kịp phần thông tin còn lại. Với Nghi, phiên dịch đòi hỏi sự chuẩn bị về kiến thức bên cạnh khả năng sử dụng ngôn ngữ ký hiệu.
Màn hình giúp gặp nhau, con người giúp hiểu nhau
Điện thoại thông minh đã thay đổi cách Nghi liên lạc với ba mẹ khi không ở gần. Cả nhà có thể nhắn tin hoặc gọi video; qua màn hình, họ lại nhìn thấy nét mặt và đôi tay của nhau để trò chuyện bằng ngôn ngữ quen thuộc.
Công nghệ cũng giúp người khiếm thính tiếp cận mạng xã hội và có thêm cách thể hiện mình. Câu chuyện về ba cô được đông đảo người ngoài cộng đồng biết đến khiến cô vui, bởi sự chú ý ấy hướng về năng lực và công việc của ông.
AI có thể hỗ trợ chỉnh câu tiếng Việt, nhưng Nghi cho rằng công cụ dịch ký hiệu khó nắm bắt đầy đủ ngữ cảnh và cảm xúc (Ảnh: Nhân vật cung cấp).
Với các công cụ hỗ trợ giao tiếp, Nghi nhìn thấy cả ích lợi lẫn giới hạn. Phụ đề tự động có thể nhận sai lời nói và hiển thị một câu khác ý người nói, dẫn đến hiểu lầm. AI có thể giúp một số người khiếm thính chỉnh câu tiếng Việt khi viết cho người nghe. Song khả năng đọc hiểu tiếng Việt của mỗi người khác nhau, nên một công cụ khó đáp ứng giống nhau cho tất cả.
Nghi tin phiên dịch viên cần hiểu cả nghĩa bóng, nét mặt và nhịp điệu của người đang giao tiếp để truyền đạt đúng ý (Ảnh: Nhân vật cung cấp).
Nghi cũng dè dặt trước ý tưởng để máy tự dịch ngôn ngữ ký hiệu qua camera. Theo cô, cùng một ký hiệu có thể mang nhiều nghĩa tùy ngữ cảnh. Người phiên dịch còn phải nhìn nét mặt, cảm nhận nhịp điệu và hiểu cả nghĩa bóng để chọn cách diễn đạt phù hợp.
Vì vậy, cô không lo AI sẽ sớm thay thế công việc của mình. Trong trải nghiệm của Nghi, nhiều người khiếm thính vẫn muốn có phiên dịch viên là con người: một người có thể hiểu ý họ đang nói, nhận ra cảm xúc và điều chỉnh cách ký hiệu nhanh hay chậm, mạnh hay nhẹ.
Qua công việc phiên dịch, Nghi gặp nhiều người khiếm thính hơn. Cô cũng bắt đầu tìm những người con lớn lên với ba hoặc mẹ là người khiếm thính như mình. Họ được gọi là CODA, viết tắt của Children of Deaf Adults (con của người khiếm thính).
Thục Nghi lập nhóm CODA Việt Nghi lập nhóm CODA Việt với mong muốn để kết nối những người con nghe được, lớn lên cùng cha hoặc mẹ là người khiếm thính (Ảnh: Nhân vật cung cấp).
Nghi lập nhóm CODA Việt với mong muốn kết nối những người có chung trải nghiệm ấy. Cô hiểu một đứa trẻ có thể trò chuyện với ba mẹ bằng ngôn ngữ ký hiệu từ rất sớm, rồi lớn lên giữa hai cách giao tiếp. Nhưng phải đến khi gặp người có tuổi thơ tương tự, đứa trẻ ấy mới có dịp kể về những điều mình từng nghĩ chỉ gia đình mình trải qua.
Ngày nhỏ, Nghi bắt đầu dùng đôi tay để nói với ba mẹ rằng mình muốn đi chơi, muốn có một món đồ chơi. Giờ đây, đôi tay ấy giúp cô chuyển lời giữa những người dùng hai ngôn ngữ khác nhau. Từ những cuộc trò chuyện trong nhà, hành trình của cô đã mở rộng ra một cộng đồng.