Nhà khoa học đầu tiên 'độc chiếm' giải Nobel Vật lý sau 34 năm
Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển hôm 6/10 công bố nhà khoa học Bỉ Francis Halzen đạt giải Nobel Vật lý vì "những đóng góp mang tính quyết định cho Đài quan sát Neutrino IceCube và việc phát hiện các hạt neutrino năng lượng cao có nguồn gốc vật lý thiên văn".
Giống như những học giả đoạt giải Nobel khác, Halzen sẽ nhận huy chương, bằng chứng nhận cá nhân cùng một khoản tiền thưởng, vốn không cố định và chia đều cho các nhà khoa học được xướng tên. Tuy nhiên, là chủ nhân duy nhất của giải Nobel Vật lý, Halzen sẽ nhận toàn bộ số tiền thưởng năm nay là 12 triệu krona Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD), tăng 1 triệu krona so với năm ngoái.
"Lâu rồi giải Nobel mới được trao cho một cá nhân duy nhất. Điều đó cho thấy tầm nhìn độc đáo của Halzen. Cần đội ngũ hàng trăm người để xây dựng công trình khoa học, nhưng tất cả bắt đầu từ một người", Richard Fitzgerald, tổng biên tập tạp chí Physics Today của Viện Vật lý Mỹ, nhận xét.
Kể từ khi giải Nobel được lập ra năm 1901 đến nay, giải Vật lý đã được trao 120 lần cho 231 học giả, trong đó 48 lần chỉ có một nhà khoa học. Lần gần nhất diễn ra năm 1992, khi nhà vật lý người Pháp gốc Ba Lan Georges Charpak được tôn vinh vì "phát minh và phát triển các thiết bị dò hạt, đặc biệt là buồng tỷ lệ đa dây". Thông thường, mỗi lần có 2-3 nhà khoa học cùng đoạt giải.
Theo Physics World, Halzen sinh năm 1944 tại Tienen, Bỉ. Ông tốt nghiệp thạc sĩ vật lý tại Đại học Louvain năm 1966 và lấy bằng tiến sĩ năm 1969. Sau một thời gian làm việc cho Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu (CERN), ông chuyển đến Đại học Wisconsin-Madison, Mỹ, năm 1972. Tại đây, ông trở thành nhà nghiên cứu chính của Đài quan sát Neutrino AMANDA ở Nam Cực và dự án IceCube.
Neutrino, hay "hạt ma", là những hạt vũ trụ tí hon, không mang điện tích và có khối lượng cực nhỏ nên rất khó phát hiện. Dù vậy, chúng hiện diện khắp nơi, phóng ra từ những ngôi sao như Mặt Trời và hàng nghìn tỷ hạt đi xuyên qua cơ thể người mỗi giây.
Do không thể quan sát trực tiếp loại hạt ma bí ẩn này, các nhà khoa học đo lường tác động khi chúng va chạm với hạt vật chất khác. Điều này hiếm khi xảy ra, nên họ chế tạo những máy dò lớn để tăng khả năng phát hiện.
Halzen lần đầu đề xuất biến khối băng khổng lồ ở châu Nam Cực thành cỗ máy dò tìm năm 1988. Theo Ủy ban Nobel, ông có đóng góp nổi bật trong việc xây dựng Đài quan sát Neutrino IceCube - về cơ bản là khối băng có thể tích một km3 ở Nam Cực, hoàn thành năm 2011. Đài quan sát này đã phát hiện những hạt neutrino năng lượng cao đầu tiên từ các thiên hà xa xôi, mở đường cho cuộc tìm kiếm nguồn neutrino ngoài vũ trụ.
"Thí nghiệm ở châu Nam Cực là phương thức mang tính cách mạng để tìm hiểu về vũ trụ mà trước đây con người chưa từng có", Michael Moloney, CEO Viện Vật lý Mỹ, đánh giá.
"Mọi người nghĩ đây là ý tưởng dễ thương, nhưng sẽ chẳng bao giờ thành công. Và bất ngờ lớn nhất là chúng tôi đã khiến nó hoạt động được", Halzen nói trong cuộc họp báo do Đại học Wisconsin-Madison tổ chức.
Theo AP, Đài quan sát Neutrino IceCube được Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ (NSF) hỗ trợ, quy tụ hơn 400 nhà khoa học từ 14 quốc gia.
"IceCube không giống bất cứ kính viễn vọng nào khác trên thế giới. Và cũng không có nhà khoa học nào giống Francis Halzen - người nảy ra ý tưởng xây máy dò neutrino dưới lớp băng dày gần một dặm, dẫn đến sự hợp tác khoa học ấn tượng giữa nhiều quốc gia và tổ chức, mang tới thay đổi lớn trong cách chúng ta nghĩ về vũ trụ", Eric M. Wilcots, quyền hiệu trưởng Đại học Wisconsin-Madison, cho biết.
Erin O'Sullivan, nhà vật lý thiên văn neutrino tại Đại học Uppsala, người phát ngôn của dự án IceCube, nhận xét Halzen "hoàn toàn xứng đáng là người thắng giải duy nhất". "Ông ấy thực sự là người khởi xướng toàn bộ dự án và theo sát nó từ những ngày đầu tiên", O'Sullivan giải thích với AFP.
Dù vậy, Halzen liên tục đề cao đóng góp của các cộng sự. Ông nói ngay khi biết tin thắng giải Nobel: "Tôi hy vọng điều này sẽ giúp ghi nhận những người thực sự can đảm đã cùng tôi tham gia dự án ngay từ đầu, vào thời điểm không có nhà vật lý đáng kính theo trường phái bảo thủ nào muốn tham gia. Nhưng nhiều người tài năng đã làm vậy, và đó là lý do tôi ở đây".
Halzen cũng chia sẻ, giải thưởng mang đến niềm vui và bất ngờ lớn. Ông cho biết: "Nhìn lại khoảnh khắc này, tôi thấy mình thật may mắn. Đây là một cuộc phiêu lưu mà thành công không được đảm bảo, nhưng chúng tôi đã vượt qua rất nhiều thử thách. Đó là một hành trình dài".