Những điểm mới trong dự thảo Luật Bưu chính và Luật Đo lường sửa đổi

Thông tin được đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ nêu tại Hội nghị truyền thông chính sách đối với hai dự án Luật sửa đổi, bổ sung, diễn ra ngày 11/8 tại TP HCM.

Theo bà Nguyễn Như Quỳnh, Vụ trưởng Pháp chế - Bộ Khoa học và Công nghệ, Nghị quyết 57 đặt ra yêu cầu thể chế khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành "đột phá của đột phá", làm sao để thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh của quốc gia. Theo đó, Chính phủ xác định hoàn thiện thể chế là một trong những nội dung, vấn đề rất lớn cần tập trung thực hiện.

"Mục tiêu là làm sao để pháp luật về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành nền móng vững chắc, đưa lĩnh vực thành động lực phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, góp phần hiện thực hóa khát vọng trở thành một dân tộc tự cường như các nghị quyết của Đảng đã chỉ rõ", bà Quỳnh nhấn mạnh.

Theo bà, việc phản biện cho hai dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) và Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường, trước khi Quốc hội khóa XVI xem xét thông qua vào kỳ họp thứ hai vào tháng 10, rất quan trọng.

Trong đó, điểm cốt lõi của Luật Bưu chính (sửa đổi) là sự dịch chuyển của bưu chính lên môi trường số/thương mại điện tử, định hình lại bài toán bưu chính công ích vùng sâu vùng xa và phân định rõ ranh giới giao thoa giữa bưu chính với vận tải hàng hóa. Còn Luật Đo lường (bổ sung, sửa đổi) đẩy mạnh phân cấp, phân quyền sâu rộng từ Trung ương xuống cấp xã, phường; cắt giảm mạnh thủ tục hành chính gắn liền với cơ chế giám sát; và ứng dụng chuyển đổi số vào hoạt động quản lý đo lường.

Điểm mới của Luật Bưu chính (sửa đổi)

Tại sự kiện, ông Lê Văn Chung, Vụ Bưu chính - Bộ Khoa học và Công nghệ, nêu loạt thay đổi so với Luật Bưu chính đã ban hành năm 2010. Sau gần 16 năm, luật cũ đã bộc lộ hạn chế, được xây dựng trong bối cảnh thư tín là đối tượng chính của hoạt động bưu chính. Hiện thị trường đã thay đổi về quy mô, cơ cấu và phương thức vận hành, trong đó gói, kiện hàng hóa phục vụ thương mại điện tử chiếm phần lớn sản lượng.

Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu sửa đổi toàn diện Luật Bưu chính. Theo cơ quan soạn thảo, thị trường đang trải qua bốn chuyển dịch, gồm bưu chính chuyển từ thư tín sang gói, kiện hàng hóa; bưu chính chuyển từ hoạt động chuyển phát đơn lẻ sang hạ tầng kết nối giữa không gian số và không gian vật lý; phương thức quản lý được đề xuất chuyển từ cấp phép, tiền kiểm sang đăng ký, công khai và hậu kiểm; và quản lý chuyển từ kiểm soát đồng loạt sang quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro.

Trên cơ sở đó, dự thảo xây dựng bốn nhóm chính sách: xác định lại dịch vụ bưu chính theo bản chất hoạt động; mở rộng dịch vụ bưu chính phổ cập sang gói, kiện hàng hóa; phát triển bưu chính thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và nền kinh tế số; phát triển bưu chính số trên nền tảng dữ liệu.

Dự thảo gồm 8 chương, 51 điều, trong đó hoàn thiện khái niệm dịch vụ bưu chính. Ngoài các công đoạn chấp nhận, chia chọn, vận chuyển và phát, dự thảo bổ sung khả năng lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói và hoàn trả nếu những công đoạn này gắn trực tiếp với từng bưu gửi và được thực hiện trong quá trình cung cấp dịch vụ trên mạng bưu chính.

Dự thảo cũng phân biệt bưu chính và vận tải dựa trên việc xử lý, định danh, truy vết và phát từng bưu gửi, đồng thời phân loại doanh nghiệp theo khả năng kiểm soát mạng; mở rộng bưu chính phổ cập từ thư sang gói, kiện hàng hóa, đồng thời quy định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Khi xảy ra mất mát, hư hỏng hoặc chậm phát, người sử dụng dịch vụ không phải tự xác định lỗi thuộc về đơn vị nào. Doanh nghiệp ký hợp đồng với khách hàng phải chịu trách nhiệm về dịch vụ đã cam kết; trách nhiệm giữa doanh nghiệp và đối tác được phân bổ dựa trên vai trò trong chuỗi và khả năng kiểm soát thực tế.

Một chương mới về bưu chính số tập trung vào quản trị dữ liệu, định danh và truy vết bưu gửi. Việc kiểm soát người gửi được thực hiện theo mức độ rủi ro thay vì áp dụng đồng loạt, nhằm tăng khả năng phòng ngừa và giảm chi phí kiểm soát. Cách tiếp cận mới chuyển trọng tâm từ xử lý sau vi phạm sang phòng ngừa, đồng thời giảm chi phí kiểm soát đồng loạt đối với hàng tỷ bưu gửi mỗi năm.

Điểm mới của Luật Đo lường (bổ sung, sửa đổi)

Tại hội nghị, ông Trần Quý Giầu, Trưởng ban Đo lường, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, cho biết thực tiễn phát triển đặt ra yêu cầu đổi mới quản lý đo lường.

Trong đó, chuyển đổi số và AI đòi hỏi chuyển từ phương thức thủ công sang quản lý trên nền tảng số; phát triển xanh và chuyển dịch năng lượng tạo ra các nhu cầu đo lường mới; việc tinh gọn, sắp xếp bộ máy hành chính yêu cầu điều chỉnh thể chế theo hướng phân cấp, tăng quyền chủ động cho cơ sở.

Dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường được đưa ra trên tinh thần này. Trong đó, dự kiến điều chỉnh 26 trong tổng số 58 điều, gồm sửa đổi và bổ sung 17 điều; bổ sung 4 điều mới; bãi bỏ 4 điều và một số điểm, khoản không còn phù hợp. Việc thực hiện tập trung vào ba nhóm chính sách nhằm hiện đại hóa hoạt động đo lường và thay đổi phương thức quản lý.

Thứ nhất là chuyển đổi số với việc xây dựng nền tảng và cơ sở dữ liệu đo lường quốc gia, cấp mã định danh cho phương tiện đo, sử dụng chứng nhận điện tử và ứng dụng dữ liệu để đánh giá, cảnh báo rủi ro.

Thứ hai, nâng cao năng lực hệ thống đo lường quốc gia, trong đó Nhà nước tập trung đầu tư cho các lĩnh vực chiến lược, đồng thời huy động nguồn lực từ doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học tham gia xây dựng, duy trì chuẩn đo lường. Doanh nghiệp cũng được khuyến khích chủ động xây dựng chương trình đảm bảo đo lường để kiểm soát chất lượng và giảm rủi ro trong sản xuất.

Thứ ba, tăng phân cấp, cải cách thủ tục hành chính, chuyển một số hoạt động từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm, phân định rõ trách nhiệm quản lý phương tiện đo, bãi bỏ một số thủ tục không còn phù hợp và trao thêm quyền chủ động cho các bộ, ngành, địa phương, qua đó hướng tới giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp nhưng vẫn duy trì kiểm soát đối với lĩnh vực có tác động trực tiếp đến người tiêu dùng, sức khỏe và môi trường.

Dự thảo được kỳ vọng mang lại nhiều lợi ích đối với doanh nghiệp, người dân và cơ quan quản lý. Trong đó, với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học, việc giảm thủ tục tiền kiểm, chuyển sang tự công bố và tự chịu trách nhiệm sẽ giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ, đồng thời mở thêm cơ hội cho các đơn vị có năng lực tham gia xây dựng và duy trì hạ tầng đo lường quốc gia.

Với người dân và người tiêu dùng, mã định danh phương tiện đo và chứng nhận điện tử giúp tăng khả năng tra cứu, xác minh thông tin chi tiết. Việc tăng quyền kiểm tra đo lường tại cấp xã, phường cũng giúp hoạt động quản lý được thực hiện gần người dân hơn, nhất là tại chợ, cửa hàng và các điểm kinh doanh.

Với cơ quan quản lý nhà nước, dữ liệu tập trung và cơ chế đánh giá rủi ro giúp chuyển từ kiểm tra dàn trải sang tập trung vào những trường hợp có dấu hiệu bất thường. Đồng thời, việc phân cấp một số nhiệm vụ đo lường cho cấp xã, phường giúp tăng khả năng kiểm tra tại cơ sở, trong khi cơ quan trung ương tập trung vào xây dựng tiêu chuẩn, quản lý hệ thống và giám sát việc thực thi.

Bộ Khoa học và Công nghệ đang tổ chức chuỗi hội nghị truyền thông chính sách tại ba miền Bắc, Trung, Nam trong ba tuần liên tiếp. Sự kiện đầu tiên diễn ra ở Đà Nẵng dành cho cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp khu vực miền Trung. Sau TP HCM, điểm tiếp theo là Hà Nội.

Hai dự án luật đã được Chính phủ trình Quốc hội và hoàn thành thẩm tra ban đầu, dự kiến thông qua tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI tháng 10/2026. Do đó, việc tiếp tục tham vấn, tiếp thu ý kiến từ cộng đồng từ nay đến khi bấm nút là bước quan trọng để hoàn thiện chính sách.

Bảo Lâm