Tại sao khi tắt hết thông báo rồi, mình hay anh em vẫn có thói quen tay mở app dù chả có gì mới?

Anh em có bao giờ để ý một chuyện thế này chưa: xung quanh mình, và thật là cả mình nữa, ngày càng nhiều đồng nghiệp và bạn bè đã tắt hẳn thông báo của Facebook, Instagram, thậm chí cả các nhóm chat ồn ào, nhưng tay họ vẫn vô thức mở lại đúng những app đó hàng chục lần một ngày, mà thực tế là không có bất kì thông báo nào tới. Mình để ý điều này không phải qua một con số nghiên cứu nào, mà đơn giản là ngồi cạnh vài người bạn, thấy điện thoại họ im lặng hoàn toàn, không rung không sáng màn hình, vậy mà cứ vài phút họ lại cầm lên, vuốt xuống, lướt vài giây rồi đặt xuống. Không có lý do gì để mở cả mà vẫn mở như một thói quen. Mình đôi khi rảnh mà, nên ngồi nghĩ thử, phân tích thử và cả hỏi AI thử, thì nhìn chung lý do ban đầu khiến gần như tất cả chúng ta hình thành thói quen kiểm tra điện thoại liên tục là nỗi sợ bỏ lỡ, tức là sợ có ai đó nhắn tin, sợ có thông báo quan trọng mà mình không biết. Nhưng khi yếu tố đó, cái thông báo cụ thể, đã bị tắt đi hoàn toàn, hành vi kiểm tra không hề giảm theo. Nó vẫn giữ nguyên tần suất. Vậy là cái nguyên nhân gốc rẽ chưa bao giờ là cái nỗi sợ bị bỏ lỡ mà là một lý do khác.

Cái cớ biến mất mà hành động vẫn y chang như cũ

Thật ra mình cũng bị vậy, có giai đoạn mình tắt gần hết thông báo trên điện thoại vì nghĩ vậy sẽ đỡ bị phân tâm hơn, nhưng rồi nhận ra bàn tay mình vẫn tự động mở app lên kiểm tra đúng những lúc rảnh tay, kiểu đang chờ thang máy, đang đợi món ăn, đang ngồi họp mà không phải nói. Nếu anh em cũng từng trải qua cảm giác này, thật ra anh em không đơn độc đâu, vì đây có vẻ là một hiện tượng khá phổ biến chứ không phải chuyện cá biệt của một vài người thiếu ý chí.

Và khi cái lý do là nỗi sợ bị bỏ lỡ được gạt qua một bên, thói quen đó vẫn tồn tại thì có lẽ nó đã tách ra thành một phản xạ độc lập, một dạng chuyển động tay chân được rèn luyện qua hàng nghìn lần lặp lại, giống cách một chú chó trong thí nghiệm kinh điển của Pavlov vẫn tiết nước bọt khi nghe tiếng chuông, dù chẳng còn thức ăn nào xuất hiện sau đó nữa. Cái chuông ở đây chính là cảm giác cầm điện thoại lên, còn thức ăn, tức là thông báo thật sự, đã biến mất từ lâu, nhưng phản xạ thì vẫn còn nguyên.

Có thể, sự bất định mới là nguyên nhân cốt lõi

Hỏi thử AI thì còn một lớp thông tin đáng nói tới nữa. Cơ chế khiến việc kiểm tra điện thoại gây nghiện không hẳn nằm ở việc có thông tin hay không, mà nằm ở sự bất định của phần thưởng, tức là mỗi lần mở app, mình hay anh em không biết chắc lần này có gì mới hay không, và chính sự không chắc chắn đó mới là thứ kích thích não bộ muốn thử lại. Đây là một cơ chế phần thưởng có sự biến đổi khá quen thuộc trong tâm lý học hành vi, và nó giải thích khá tốt vì sao việc tắt thông báo, vốn chỉ loại bỏ một kênh báo tin, lại không đủ để phá vỡ thói quen, vì bản thân hành động mở app đã tự nó trở thành một trò chơi nhỏ với sự bất định, tách rời khỏi việc có tin nhắn thật hay không. Vậy là hai vấn đề được gộp lại: phản xạ vận động được rèn qua lặp lại, và sự bất định của phần thưởng mỗi lần mở app, mới thật sự là thứ đáng để tâm ở đây, chứ không phải nỗi sợ bỏ lỡ thông tin như câu chuyện anh em vẫn hay nghe. Và nếu anh em từng thử tắt thông báo, xóa app, hay đặt điện thoại xa tầm tay để bớt phụ thuộc, và vẫn thấy mình quay lại kiểm tra một cách vô thức, có lẽ vấn đề không nằm ở chỗ mình thiếu kỷ luật hay chưa đủ quyết tâm. Vấn đề có thể nằm ở chỗ giải pháp đang nhắm sai mục tiêu, tắt thông báo chỉ xử lý được cái cớ ban đầu, chứ không xử lý được phản xạ đã hình thành sau nhiều năm lặp lại. Điều này khiến mình tự hỏi, nếu ngành công nghệ thật sự muốn giúp người dùng bớt lệ thuộc vào điện thoại, có lẽ câu trả lời không nằm ở việc thêm một nút tắt thông báo nữa, mà phải là thứ gì đó tác động được vào chính phản xạ cầm máy lên, một bài toán khó hơn nhiều so với việc chỉnh vài cài đặt trong phần settings.