Thí nghiệm Vách đá thị giác (Visual Cliff)

Năm 1960, hai nhà tâm lý học Eleanor Gibson và Richard Walk tại Đại học Cornell đã công bố một trong những thí nghiệm nổi tiếng và giàu tính biểu tượng nhất của tâm lý học phát triển: thí nghiệm Vách đá thị giác (Visual Cliff). Mục tiêu của họ là trả lời một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng rất khó kiểm chứng: liệu khả năng nhận thức chiều sâu ở con người và động vật là bẩm sinh, hay phải học được thông qua kinh nghiệm va vấp, té ngã trong quá trình lớn lên? Ý tưởng nghiên cứu nảy sinh khi Gibson có một chuyến đi picnic ở Grand Canyon và nhận thấy con gái nhỏ của mình, dù đang bò rất hăng hái, lại dừng khựng lại và tỏ ra sợ hãi khi đến gần rìa vực. Điều này khiến bà tự hỏi liệu cảm giác e ngại độ sâu đó có phải là thứ trẻ sơ sinh đã biết từ trước, hay là kết quả của việc từng bị ngã đau. Để kiểm tra, Gibson và Walk thiết kế một thiết bị đặc biệt: một chiếc bàn cao có mặt phủ kính dày trong suốt. Một nửa bàn, ngay bên dưới lớp kính là một tấm vải họa tiết caro đặt sát mặt kính, tạo cảm giác một bề mặt nông, vững chắc. Nửa còn lại, tấm vải caro tương tự được đặt cách xa bên dưới, tạo ảo giác thị giác về một khoảng trống sâu hun hút, giống như một "vách đá", mặc dù trên thực tế mặt kính vẫn liền một khối và hoàn toàn an toàn để bò qua.

Đối tượng thí nghiệm là các em bé từ 6 đến 14 tháng tuổi, độ tuổi đã biết bò. Các em được đặt ở phần giữa bàn, nơi ranh giới giữa bên "nông" và bên "sâu". Người mẹ đứng ở phía đối diện, tại cạnh bàn nhìn có vẻ sâu, và gọi con bò qua. Kết quả rất rõ ràng: phần lớn trẻ sẵn sàng bò về phía mẹ khi ở bên "nông", nhưng khi đến gần rìa vách đá thị giác, hầu hết đều dừng lại, tỏ ra lo lắng, thậm chí khóc, và từ chối bò tiếp dù mẹ có dỗ dành hay gọi tha thiết đến đâu. Một số em cố gắng sờ, gõ tay xuống mặt kính như thể đang kiểm tra, nhưng vẫn không dám bò qua. Điều thú vị là các thí nghiệm tương tự được thực hiện trên nhiều loài động vật non như gà con, dê con, cừu non cũng cho kết quả né tránh gần như ngay lập tức, thậm chí chỉ vài giờ sau khi sinh, khi chúng gần như chưa có cơ hội trải nghiệm việc té ngã. Điều này gợi ý rằng nhận thức chiều sâu, ít nhất ở một mức độ nào đó, mang tính bẩm sinh hoặc phát triển rất sớm ở nhiều loài, có thể kết hợp với những trải nghiệm vận động ban đầu trong vài tháng đầu đời. Thí nghiệm Vách đá thị giác đã trở thành một cột mốc trong các cuộc tranh luận "bẩm sinh hay nuôi dưỡng" (nature vs. nurture), đồng thời cho thấy tầm quan trọng của mối liên hệ giữa cảm nhận thị giác và cảm xúc sợ hãi ngay từ giai đoạn rất sớm của đời người. Nó cũng đặt ra những câu hỏi về đạo đức nghiên cứu trên trẻ sơ sinh, dù thiết kế thí nghiệm đảm bảo không có nguy hiểm vật lý thực sự nào xảy ra. Cho đến nay, đây vẫn là một trong những thí nghiệm kinh điển được giảng dạy rộng rãi trong các giáo trình tâm lý học phát triển trên toàn thế giới.