Trả tiền mua bản quyền, doanh nghiệp vẫn có thể vi phạm trên mạng

(Dân trí) - Để không bị "chậm chân" trong môi trường số xuyên biên giới, doanh nghiệp cần phải thay đổi từ tư duy bị động xử lý vi phạm sang chủ động phòng vệ, chuẩn hóa dữ liệu và quản trị chuỗi quyền.

Rủi ro từ cơ chế dùng trước trả sau

Sự phát triển của không gian mạng và AI đang biến tài sản trí tuệ thành động lực tăng trưởng cốt lõi nhưng cũng đầy rủi ro cho doanh nghiệp. Nhận định này được các chuyên gia đưa ra tại hội nghị bàn tròn Bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan trên không gian mạng do Hội các nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam (VACD) vừa tổ chức tại Hà Nội.

Phát biểu khai mạc sự kiện, Giáo sư Nguyễn Đức Thuận, Chủ tịch Hội các nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam nhấn mạnh, trong kỷ nguyên số, tài sản trí tuệ không còn bó hẹp trong những chiếc tủ hồ sơ hay bản thiết kế trên giấy. Nó hiện diện trên mọi nền tảng, trong mọi sản phẩm sáng tạo và dữ liệu mà doanh nghiệp tạo ra. Đây là loại tài sản vô hình nhưng quyết định sức cạnh tranh toàn cầu của doanh nghiệp.

Giáo sư Nguyễn Đức Thuận, Chủ tịch Hội các nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam phát biểu tại sự kiện (Ảnh: Ban tổ chức).

"Tuy nhiên, môi trường số cũng khiến tài sản trí tuệ trở thành điểm dễ bị tổn thương. Chỉ một hành vi sao chép hay khai thác nội dung không kiểm soát cũng có thể gây ra thiệt hại nặng nề về kinh tế, uy tín và chiến lược. Các hành vi vi phạm hiện nay diễn ra tinh vi, lan truyền chỉ trong vài giây và mang tính chất xuyên biên giới, khiến việc thực thi pháp luật trở nên vô cùng phức tạp.

Pháp lý phải giữ vai trò dẫn dắt và đi trước vi phạm chứ không phải chạy theo vi phạm. Nếu doanh nghiệp chỉ tìm đến pháp lý khi thiệt hại đã xảy ra thì trong môi trường số, chúng ta đã đi chậm mất một nhịp và nhịp chậm ấy có thể dẫn đến chậm cả cuộc đời", đại diện VACD chia sẻ.

Về thực trạng thực thi, Ths Bùi Nguyên Hùng, Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam (nguyên Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả) đánh giá: Mặc dù hệ thống pháp luật Việt Nam về cơ bản đã tương thích với các cam kết và hiệp định quốc tế, nhưng quá trình thực thi vẫn vấp phải nhiều điểm nghẽn.

Điển hình là việc thiếu hụt các biểu giá chuẩn cho hoạt động biểu diễn trực tiếp hay cơ chế thu tiền bản quyền tại nhà hàng, khách sạn, karaoke.

Bên cạnh đó, việc hiểu và áp dụng các quy định như Điều 33 Luật Sở hữu trí tuệ liên quan đến ngoại lệ không phải xin phép nhưng phải trả tiền khi sử dụng bản ghi âm, ghi hình thương mại vẫn còn nhiều xung đột giữa bên khai thác và chủ sở hữu.

Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) làm thay đổi phương thức phân phối nội dung số, đặt ra nhiều thách thức về bản quyền giọng nói, hình ảnh, cơ sở dữ liệu và sách điện tử.

Đồng quan điểm, luật sư Lê Quang Vinh, Giám đốc Công ty Sở hữu trí tuệ Bross và Cộng sự chỉ rõ, sai lầm phổ biến nhất của các doanh nghiệp hiện nay là nhầm lẫn giữa "quyền kỹ thuật" và "quyền pháp lý".

"Việc doanh nghiệp có quyền truy cập hệ thống, quản lý kênh, có công cụ phân phối hay sở hữu các công cụ công nghệ mạnh không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp có quyền sở hữu pháp lý đối với nội dung đó", luật sư Vinh phân tích.

Dẫn chứng từ hệ thống Content ID của YouTube, ông Vinh cho biết đây thuần túy là một công cụ đối sánh kỹ thuật tự động dựa trên thuật toán và AI. Content ID chỉ trả lời được câu hỏi nội dung có trùng khớp hay không, chứ hoàn toàn không có thẩm quyền phân định ai là chủ sở hữu thực sự hay quyền được chuyển nhượng trong phạm vi nào.

Việc lạm dụng hoặc khai báo không trung thực trên Content ID đã dẫn đến hàng loạt vụ việc đánh gậy bản quyền sai, gây tổn hại nghiêm trọng đến tài khoản và dòng tiền của các nhà sáng tạo nội dung.

Doanh nghiệp cần chủ động phòng vệ

Để giải bài toán vi phạm trên không gian mạng, các chuyên gia khẳng định doanh nghiệp phải chủ động xây dựng chiến lược quản trị dữ liệu và phòng vệ pháp lý ngay từ đầu.

Không ít người dùng bị mất tài khoản và mất dữ liệu do dùng phần mềm lậu (Ảnh minh họa: Đoàn Thủy).

Bà Lê Thị Minh Hằng, Giám đốc Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số cho rằng, doanh nghiệp cần chuyển dịch từ tư duy vi phạm mới đi tìm luật sư sang chủ động quản trị vòng đời tài sản.

Luật Sở hữu trí tuệ đã mở ra hành lang pháp lý quan trọng cho phép xác lập và định giá tài sản vô hình. Trong nhiều doanh nghiệp trên thế giới, tài sản vô hình chiếm tới 90% tổng giá trị tài sản.

Đồng thời, bà Hằng đề xuất giải pháp để xây dựng hạ tầng bản quyền số toàn diện. Đầu tiên là phân loại toàn bộ dữ liệu (từ mã nguồn, quy trình, danh sách khách hàng đến nội dung sáng tạo) và thực hiện định danh IP, gắn mã metadata chuẩn quốc tế.

Doanh nghiệp cần phân quyền truy cập dữ liệu, đưa các điều khoản bảo mật và phân cấp quyền chặt chẽ vào hợp đồng lao động cũng như hợp đồng đối tác.

Cuối cùng, việc xác thực chủ sở hữu sẽ tạo cơ sở minh bạch cho hoạt động cấp phép, kinh doanh, thậm chí phục vụ định giá tài sản khi vay vốn, kêu gọi đầu tư hay M&A (mua bán, sáp nhập doanh nghiệp).

Ở góc độ thực thi, luật sư Lê Quang Vinh nhấn mạnh nguyên tắc: "Một nội dung số chứa rất nhiều lớp quyền (nhạc, lời, bản phối, giọng hát, bản ghi, đồ họa). Mua một tệp dữ liệu không có nghĩa là đã mua sạch mọi lớp quyền".

Luật sư Vinh khuyến nghị doanh nghiệp cần làm rõ nguồn gốc sáng tạo, hợp đồng chuyển nhượng và phạm vi ủy quyền (đặc biệt là quyền nhận diện và xử lý bên thứ ba).

"Khi phát hiện vi phạm hoặc bị gỡ nội dung, phải lập tức lưu vết URL, mã listing, chụp/ghi hình toàn cảnh màn hình, đóng băng kho mã nguồn và lưu dữ liệu dòng tiền trước khi thực hiện bất kỳ thao tác chỉnh sửa nào", ông Vinh lưu ý.