Trẻ khó được bảo vệ trên mạng khi nhiều phụ huynh còn "mù mờ" công nghệ
(Dân trí) - Khoảng cách giữa “biết” và “biết cách tự bảo vệ” trên môi trường số vẫn còn lớn, đặc biệt khi AI đang tạo ra những dạng rủi ro ngày càng khó nhận diện.
Nguy cơ xâm hại hiện hữu trên "thế giới ảo"
Tại hội thảo “Sức khỏe số cho thanh thiếu niên trong kỷ nguyên công nghệ” diễn ra tại Singapore, các chuyên gia cho rằng câu chuyện bảo vệ trẻ em trên Internet không còn chỉ dừng ở việc chặn nội dung xấu, giới hạn thời gian sử dụng hay cảnh báo nguy cơ.
Thách thức lớn hơn là làm thế nào để trẻ có đủ năng lực nhận diện, ứng phó và chủ động sử dụng công nghệ một cách lành mạnh.
Chia sẻ tại hội thảo, bà Trần Vân Anh, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD), dẫn kết quả khảo sát của tổ chức này với 2.300 thanh thiếu niên về sức khỏe số.
Hội thảo “Sức khỏe số cho thanh thiếu niên trong kỷ nguyên công nghệ” diễn ra tại Singapore (Ảnh: Minh Nhật).
Theo đó, 66% người tham gia khảo sát đã có điện thoại riêng. Con số này cho thấy mức độ tự chủ trên môi trường số đang gia tăng nhanh ở lứa tuổi thanh thiếu niên.
“Internet giờ đây không chỉ là công cụ. Đây là một phần trong môi trường các em học tập, giao tiếp và hình thành bản sắc số”, bà Vân Anh nhận định.
Từ khảo sát, MSD chỉ ra ba khoảng trống đáng chú ý gồm rủi ro trực tuyến, năng lực tự bảo vệ và khả năng tiếp cận hỗ trợ.
Khoảng 11,2% học sinh cho biết từng trực tiếp trải nghiệm các tình huống rủi ro hoặc xâm hại trực tuyến. Trong khi đó, tới 74,6% từng nghe về những trường hợp tương tự xảy ra với những người xung quanh.
Đáng chú ý hơn là khoảng cách giữa việc được trang bị kiến thức và khả năng vận dụng vào thực tế.
Có tới 91% học sinh cho biết từng được học về an toàn Internet, nhưng chỉ 46,7% hiểu đúng một số tình huống rủi ro cụ thể. Khoảng 36,6% nhận xét nội dung được học vẫn chủ yếu mang tính lý thuyết.
Theo khảo sát, 70,8% thanh thiếu niên cho rằng thiếu kiến thức và kỹ năng tự bảo vệ là một trong những nguyên nhân quan trọng khiến các em gặp rủi ro trên môi trường mạng.
Một vấn đề khác là trẻ không phải lúc nào cũng tìm đến người lớn khi gặp sự cố.
Bà Trần Vân Anh, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (Ảnh: Minh Nhật).
Gần 60% phụ huynh biết về hoạt động trực tuyến của con chủ yếu nhờ trẻ chủ động chia sẻ. Điều đó đồng nghĩa khi trẻ không muốn hoặc không biết cách lên tiếng, người lớn có thể hoàn toàn không nhận ra những gì đang xảy ra.
Bà Vân Anh cũng lưu ý mức độ đồng hành của gia đình với trẻ có xu hướng giảm dần theo độ tuổi. Nghịch lý nằm ở chỗ, khi trẻ lớn hơn, dành nhiều thời gian và có mức độ tự chủ cao hơn trên môi trường số thì sự giám sát, trao đổi và hỗ trợ từ gia đình lại ít đi.
Từ chính trải nghiệm của mình, nhiều học sinh đề xuất các nền tảng cần tăng khả năng chặn nội dung độc hại, đồng thời xây dựng những công cụ báo cáo và tìm kiếm hỗ trợ dễ tiếp cận, rõ ràng hơn.
Theo đại diện MSD, cách tiếp cận vì thế cần thay đổi từ “ngăn trẻ tiếp cận” sang giúp trẻ “tiếp cận một cách an toàn”. Bên cạnh đó, giáo dục an toàn số cũng cần dịch chuyển từ cung cấp kiến thức sang rèn năng lực hành động trong những tình huống cụ thể.
AI khiến rủi ro trên mạng ngày càng khó nhận diện
Một thách thức mới được các chuyên gia đặc biệt lưu ý là sự phổ biến nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo.
Khảo sát của MSD cho thấy học sinh đang sử dụng chatbot AI khá phổ biến, chủ yếu để dịch thuật, hỗ trợ làm bài và sáng tạo nội dung.
Các em bước đầu nhận diện được một số nguy cơ liên quan đến AI, nhưng khả năng ứng phó khi gặp tình huống rủi ro vẫn còn hạn chế.
Đại diện TikTok chia sẻ về nền tảng bên lề hội thảo (Ảnh: Minh Nhật).
Đại diện Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA) cũng nhận định các nguy cơ trên không gian số đang ngày càng tinh vi khi có thêm sự hỗ trợ của những công nghệ như AI và deepfake.
Với thanh thiếu niên, ranh giới giữa việc sử dụng một công cụ và lạm dụng công cụ đôi khi rất mong manh.
Người trẻ có thể học cách dùng AI rất nhanh nhưng lại chưa được trang bị đầy đủ kiến thức về pháp luật, đạo đức hay hậu quả của hành vi. Trong một số tình huống, từ vị trí là người sử dụng, các em có thể vô tình tham gia vào những hành vi gây hại cho người khác.
Các chuyên gia cũng cảnh báo rủi ro trên không gian mạng không dừng lại sau màn hình. Bắt nạt trực tuyến, phát tán nội dung xâm hại hay những cuộc tấn công bằng hình ảnh giả có thể kéo theo hậu quả ngoài đời thực, ảnh hưởng đến tâm lý, học tập và sinh hoạt của nạn nhân.
Hơn 9,8 triệu video TikTok tại Việt Nam bị gỡ bỏ trong 3 tháng
Ở phía nền tảng, ông Đặng Kim Long, Giám đốc Chính sách công TikTok Việt Nam, cho biết công nghệ AI đang được sử dụng để hỗ trợ rà quét lượng lớn nội dung có dấu hiệu vi phạm.
Ông Đặng Kim Long, Giám đốc Chính sách công TikTok Việt Nam (Ảnh: Minh Nhật).
Theo số liệu TikTok công bố, trong 3 tháng đầu năm, hơn 9,8 triệu video vi phạm tại Việt Nam đã bị gỡ khỏi nền tảng, trong đó tỷ lệ xử lý trong vòng 24 giờ đạt 95,7%.
Nền tảng này cũng triển khai các công cụ quản lý thời gian sử dụng màn hình, nhắc nghỉ, giờ ngủ và nội dung hướng dẫn xây dựng thói quen sử dụng công nghệ cân bằng.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng hiệu quả của chính sách sức khỏe số không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng giải pháp hay số nội dung đã bị chặn.
Điều quan trọng hơn là trẻ có thực sự biết tự bảo vệ mình, biết tìm kiếm sự giúp đỡ và duy trì được sự cân bằng khi sống trong môi trường số hay không.
Theo MSD, các chương trình trong thời gian tới cần bổ sung những chỉ báo về sức khỏe tinh thần, thời gian sử dụng thiết bị và chất lượng trải nghiệm trực tuyến, đồng thời tạo cơ chế để chính tiếng nói của trẻ em được đưa vào quá trình đánh giá chính sách.
Cha mẹ không thể đứng ngoài cuộc
Bà Nguyễn Thị Nga, Phó Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế, cho rằng trong giai đoạn tới, một trong những nhóm cần được quan tâm đặc biệt chính là phụ huynh.
Bà Nguyễn Thị Nga, Phó Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế (Ảnh: Minh Nhật).
Theo bà Nga, cha mẹ cần có kiến thức cơ bản về nền tảng số cũng như kỹ năng công nghệ cần thiết để có thể đồng hành cùng con.
Một câu hỏi vẫn đặt ra là vì sao nhiều chương trình đã được triển khai nhưng kiến thức, kỹ năng về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng vẫn chưa đến được đầy đủ với phụ huynh.
Theo đại diện Bộ Y tế, cơ quan truyền thông và các đơn vị liên quan cần tìm cách đưa những hướng dẫn về sử dụng công nghệ, kiểm soát rủi ro và chăm sóc sức khỏe số đến gần hơn với từng gia đình.
Trong quá trình rà soát các quy định pháp luật, mục tiêu đặt ra là bảo đảm trẻ vẫn có quyền tiếp cận thông tin, sáng tạo và kết nối trên không gian số, nhưng đồng thời các cá nhân và nền tảng phải có trách nhiệm bảo đảm an toàn cho trẻ.
Hệ thống hỗ trợ cũng cần tiếp tục được củng cố. Trong trường hợp trẻ gặp nguy hiểm hoặc đã bị xâm hại trên môi trường mạng, những kênh như Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 cần trở thành điểm hỗ trợ dễ tiếp cận.
(từ Singapore)