Watermark chỉ giúp người đọc biết nguồn gốc chứ không giúp chúng ta thoát khỏi việc để AI làm hộ

Hôm qua có tin Anthropic công bố sẽ gắn watermark vào nội dung để hệ thống khác có thể nhận biết đó là sản phẩm của AI cho mọi văn bản do Claude tạo ra và đọc bình luận thì thấy rất nhiều anh em trên nhiều diễn đàn công nghệ phản ứng khá tích cực, kiểu như "cuối cùng cũng có công cụ để biết cái gì là AI viết". Thật ra tâm lý đó là dễ hiểu, trên Tinh Tế cũng vậy, nhiều anh em chưa biết có đọc bài không câu bình luận đầu tiên là: như AI viết. Tuy nhiên, đọc kĩ thì có một chi tiết thường nhiều người dễ bỏ qua: chính Anthropic cũng thừa nhận họ chưa rõ giải pháp nào ngăn cản việc người dùng chỉnh sửa để dấu đó biến mất. Nói cách khác, thứ được quảng bá như một giải pháp minh bạch, thực ra có khi chỉ cần vài lần chỉnh sửa là vô hiệu hóa được nó.

Thật ra nói điều này không phải để chê bai Anthropic. Việc họ làm là đúng luật, đúng tinh thần Bộ quy tắc Minh bạch của Đạo luật AI châu Âu, và ít nhất cũng là một bước cố gắng. Cái mình muốn nói là watermark, dù có hoàn thiện đến đâu, cũng chỉ giải quyết được phần ngọn của vấn đề. Nó cho người đọc một cách để nghi ngờ, nhưng không giải quyết được câu hỏi gốc: người dùng có đang để AI nghĩ hộ mình hay không.

Ranh giới đó mờ dần ngay cả với người tự nhận là biết rõ mình đang làm gì

Mình dùng AI mỗi ngày, ở thời điểm này nói không dùng AI là chém gió đó. Mình dùng AI tổng hợp tin để lên bài, hay mình có ý tưởng mình đưa ra một outline cơ bản và nhờ AI phản biện, bổ sung thêm ý, hay dùng nó để hỗ trợ việc vận hành dự án, v.v.. Nếu ai hỏi mình có phản đối việc dùng AI để viết không, câu trả lời chắc chắn là không. Nhưng có một ranh giới mình thấy đang mờ dần rất nhanh trong chính thói quen của bản thân, giữa việc dùng AI để làm nhanh hơn một việc mình đã biết cách làm, và việc để AI nghĩ hộ luôn cả phần mình chưa kịp nghĩ tới.

Sau cùng thì mình vẫn chọn tự viết, với sự hỗ trợ của AI để tổng hợp thông tin vì đó mới là niềm vui, mới tạo ra sự phấn khích trong việc suy nghĩ, phản biện. (Ghi chú: mượn hình chủ tịch vì kiếm không được tấm nào phù hợp) Và công bằng mà nói khác biệt đó khó nhận ra hơn người ta tưởng. Khi AI viết ra một đoạn phân tích nghe rất mạch lạc, rất có lý, có đôi lúc phản xạ tự nhiên của mình, và mình nghĩ nhiều anh em cũng vậy là gật đầu và dùng luôn, thay vì tự hỏi lại xem góc nhìn đó có thật sự là của mình hay chỉ là thứ nghe hợp lý nhất mà mô hình tính toán ra. Cá nhân mình cho rằng đây mới là rủi ro thật sự, không phải chuyện có watermark hay không. Một bài viết có tác động của AI nhưng người viết vẫn tự tay chọn góc nhìn, tự kiểm chứng từng chi tiết, còn đáng tin hơn nhiều so với một bài không có dấu gì nhưng người viết chưa từng tự hỏi lại một câu nào hoặc kiểm tra thông tin được cung cấp.

Vì sao mình vẫn chọn tự viết, dù biết AI viết được

Lý do mình vẫn ngồi viết từng bài, dù biết rõ có công cụ hay sự hỗ trợ của AI thì việc viết nó nhanh hơn nhiều, không phải vì sợ bị phát hiện hay vì luật bắt buộc phải minh bạch. Nó đơn giản là một kỷ luật mình tự đặt ra cho chính mình, vì hai điều mình không muốn đánh mất: cách mình nhìn một vấn đề, và cảm giác thật sự hiểu điều mình đang viết ra, chứ không chỉ đang chuyển tiếp nội dung của một người khác hay một mô hình nào đó viết ra. Vậy thì còn gì là vui với việc viết lách hay suy nghĩ. Dễ quá nó đâm chán đó anh em. Suy cho cùng, không có công cụ hay quy định nào ép được ai giữ kỷ luật đó cả, bao gồm cả watermark tốt nhất thế giới. Watermark có thể giúp người đọc phân biệt được nguồn gốc một đoạn văn bản nhưng câu hỏi quan trọng hơn, cái quyết định một bài viết có còn giá trị hay không, vẫn luôn là câu hỏi mà chỉ chính người viết mới tự trả lời được cho mình mỗi ngày: hôm nay mình đang viết, hay mình chỉ đang để AI viết hộ rồi mình thêm thắt một chút và biến nó thành của mình.