Xác định “bản thiết kế tổng thể” cho một quốc gia số
(Dân trí) - Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số được kỳ vọng tạo ra một “ngôn ngữ chung” giúp các cơ quan đầu tư hạ tầng, xây dựng dữ liệu và hệ thống số theo cùng một nguyên tắc.
Ngày 29/7, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1425/QĐ-TTg về Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số phiên bản 1.0.
Đây là khung kiến trúc ở cấp quốc gia, đóng vai trò chuẩn chung để các cơ quan trong hệ thống chính trị xây dựng hoặc cập nhật khung kiến trúc số của mình.
Không thể xây dựng quốc gia số bằng những hệ thống thiếu kết nối, đồng bộ
Tại họp báo thường kỳ tháng 8 của Bộ Khoa học và Công nghệ, bà Mai Thùy Ngân, Giám đốc Trung tâm Công nghệ - Chính phủ số, Cục Chuyển đổi số Quốc gia cho biết, sự cần thiết của một kiến trúc chung xuất phát từ thực tế quốc gia số không thể hình thành từ nhiều hệ thống số riêng biệt.
Bà Mai Thùy Ngân, Giám đốc Trung tâm Công nghệ - Chính phủ số, Cục Chuyển đổi số Quốc gia (Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ).
Nếu mỗi cơ quan tự đầu tư hệ thống, nền tảng và cơ sở dữ liệu theo cách riêng, nguồn lực có nguy cơ bị phân tán, nhiều thành phần trùng lặp và khó kế thừa. Dữ liệu giữa các đơn vị cũng khó kết nối, chia sẻ, dẫn đến tình trạng người dân và doanh nghiệp có thể phải cung cấp lại những thông tin mà cơ quan Nhà nước đã có.
Một hệ quả khác là khó xác định hiệu quả thực chất của chuyển đổi số khi hoạt động theo dõi, đánh giá vẫn phụ thuộc nhiều vào báo cáo thủ công.
Vì vậy, khung kiến trúc tổng thể quốc gia số được xây dựng nhằm tạo ra “ngôn ngữ chung” và các nguyên tắc thống nhất, để các cơ quan cùng thiết kế, đầu tư, chia sẻ và vận hành hệ thống. Mỗi cơ quan vẫn xây dựng khung kiến trúc số riêng dựa trên chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền, nhưng phải cùng tuân thủ cấu trúc, nguyên tắc và yêu cầu liên thông chung.
Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số hướng tới việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các hệ thống, giúp người dân sử dụng dịch vụ số thuận tiện hơn và hạn chế phải khai báo lại thông tin đã có (Ảnh: Nam Anh).
Các khung kiến trúc số được tổ chức theo mô hình 4 lớp kiến trúc và 4 thành phần xuyên suốt.
Bốn lớp lần lượt gồm hạ tầng số và an ninh mạng; dữ liệu và nền tảng lõi; ứng dụng và nghiệp vụ dùng chung; kênh tương tác và đo lường. Cấu trúc này tạo điều kiện để những kiến trúc khác nhau vẫn có thể đối chiếu, kết nối và chia sẻ trên phạm vi toàn quốc.
Bên cạnh đó là những yêu cầu xuyên suốt về quản trị, điều phối và giám sát; tiêu chuẩn, quy chuẩn chung; cách tiếp cận lấy dữ liệu làm trung tâm (Data-Centric) và ưu tiên AI (AI First).
Một trong những thay đổi đáng chú ý của Quyết định số 1425/QĐ-TTg là thiết lập chuẩn kiến trúc ở cấp quốc gia, đồng thời đưa ra nguyên tắc ưu tiên sử dụng các thành phần dùng chung.
Theo đó, khi đã có hạ tầng, nền tảng, dữ liệu hoặc dịch vụ số dùng chung phù hợp ở cấp quốc gia hoặc địa phương, các cơ quan cần ưu tiên kế thừa, chuẩn hóa, tích hợp và nâng cấp những thành phần hiện có trước khi tính đến việc đầu tư một hệ thống mới.
Việc xây mới chỉ được đặt ra khi chưa có thành phần dùng chung hoặc thành phần hiện tại không đáp ứng yêu cầu cần thiết nhằm hạn chế đầu tư trùng lặp, đồng thời giúp các hệ thống được thiết kế ngay từ đầu với khả năng kết nối và chia sẻ.
Điểm mới thứ hai liên quan trực tiếp tới cách một hệ thống số được hình thành. Khung kiến trúc xác định dữ liệu là tài sản chiến lược, làm nền tảng cho quản trị, vận hành, cung cấp dịch vụ và ra quyết định.
Theo đó, dữ liệu cần được chuẩn hóa, kết nối, chia sẻ và sử dụng thống nhất. Quan điểm được đặt ra là dữ liệu phải bảo đảm “đúng, đủ, sạch, sống”, thay vì tồn tại thành những kho dữ liệu tách biệt giữa các cơ quan.
Bên cạnh đó, nguyên tắc AI First cho phép các cơ quan nghiên cứu, xem xét ứng dụng AI vào những quy trình phù hợp để phân tích, dự báo và tự động hóa nhưng không thay thế trách nhiệm và quyết định cuối cùng của con người.
Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số sẽ được gắn trực tiếp với quá trình quản trị và đầu tư, thay vì chỉ đóng vai trò một tài liệu kỹ thuật tham khảo. Quyết định số 1425/QĐ-TTg đặt yêu cầu tuân thủ kiến trúc trong toàn bộ vòng đời của dự án, từ lập, thẩm định, phê duyệt đến đầu tư, nâng cấp và vận hành hệ thống.
Các cơ quan cần rà soát hiện trạng, xác định những thành phần phù hợp, chưa phù hợp, phân tán hoặc trùng lặp, sau đó xây dựng lộ trình kế thừa, tích hợp, hợp nhất, nâng cấp hoặc thay thế khi thực sự cần thiết.
Cùng với đó, hệ thống quản lý quốc gia số do Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng, vận hành sẽ phục vụ việc cập nhật, theo dõi và giám sát kiến trúc trên phạm vi toàn quốc.
Bộ chỉ số KPI được kỳ vọng chuyển việc đánh giá chuyển đổi số từ những nhận định mang tính định tính sang kết quả có thể định lượng, đo lường và kiểm chứng, ưu tiên lấy dữ liệu tự động từ các hệ thống thay vì báo cáo thủ công.
Theo Quyết định số 1425/QĐ-TTg, trong thời hạn không quá 6 tháng kể từ ngày 29/7/2026, các cơ quan, tổ chức phải hoàn thành việc xây dựng mới hoặc rà soát, cập nhật và ban hành khung kiến trúc số của mình.