Lý giải thêm về nguyên nhân chính của thảm họa lũ quét ở Nepal

Kristen Cook, nhà địa mạo học tại Đại học Grenoble Alpes (Pháp), nhận được một cuộc gọi vào sáng ngày 26/8 sau khi bỏ lỡ hàng chục email và tin nhắn trong đêm về trận lũ dọc sông Lhende Khola ở Nepal và Tây Tạng. "Tôi ngồi vào máy tính và không đứng dậy suốt 5 giờ sau", Cook nói với Science.

Cô cùng với hàng trăm nhà khoa học trên khắp thế giới đã làm việc liên tục để ghép lại chuỗi sự kiện dẫn đến trận lũ khổng lồ quét qua biên giới hai khu vực vào ngày 26/8. Theo The Guardian, ước tính đến nay thảm họa đã khiến 800 người thiệt mạng, gần 3.000 người mất tích và phá hủy nhiều thị trấn dọc biên giới.

Những báo cáo đầu tiên, trong đó có thông tin từ Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), cho rằng nguyên nhân là một trận động đất khiến đá và băng bị bong ra, châm ngòi cho trận lũ. Tuy nhiên Cook, người đang nghiên cứu về sông Lhende Khola, đánh giá dữ liệu địa chấn không cho thấy một cú rung nhanh và mạnh đặc trưng cho động đất, mà xuất hiện các sóng tần số thấp, chu kỳ dài. Tín hiệu này đặc trưng cho một vụ sạt lở đất, và chính vụ sạt lở mới tạo ra đợt rung chuyển.

Ở phía bên kia Đại Tây Dương, Göran Ekström, nhà địa chấn học tại Đài quan sát Trái Đất Lamont-Doherty thuộc Đại học Columbia (Mỹ) cũng đi đến kết luận tương tự dựa trên dữ liệu từ Mạng lưới Địa chấn Toàn cầu - một hệ thống gồm khoảng 200 máy đo địa chấn do nhiều quốc gia vận hành. "Vụ sạt lở tại Lhende Khola là một trong những vụ lớn nhất trên thế giới trong một hoặc hai thập kỷ trở lại đây", ông nói.

Một giả thuyết khác, dựa trên hình ảnh do công ty chụp ảnh bề mặt Trái Đất Planet Labs chia sẻ, cho rằng nguyên nhân thảm họa là sông băng sụp đổ. Theo đó, một lớp băng dày đã trượt khỏi phần đá rồi lao xuống thung lũng. Tại đó, băng và đá vỡ vụn tiếp tục tràn xuống hệ thống sông Lhende Khola với tốc độ gần 150 km/h, gây ra trận lũ với mực nước lên tới 9 m chỉ trong 30 phút.

Tuy nhiên Ekström cho rằng việc này không khả thi, do ước tính cần hàng trăm triệu tấn vật chất rơi xuống thung lũng để tạo ra rung chuyển như mức ghi nhận được. Lượng vật chất như vậy lớn hơn toàn bộ khối lượng của sông băng.

Đến tối ngày 26/8, hình ảnh từ vệ tinh của Tổ chức Nghiên cứu Không gian Ấn Độ vận hành và Landsat-9, chứng minh cho giả thuyết của các nhà khoa học. Những hình ảnh này không bị mây che phủ như các ảnh chụp trước đó, cho thấy thực sự đã xảy ra một vụ sạt lở khổng lồ.

Adhikari Basanta Raj, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Thảm họa thuộc Đại học Tribhuvan (Nepal), cho biết các đoạn phim từ máy bay không người lái đã xác nhận giả thuyết về vụ sạt lở. Ông tính toán rằng, năng lượng giải phóng trong vụ sạt lở còn lớn hơn năng lượng của quả bom nguyên tử được sử dụng tại Hiroshima, Nhật Bản.

Tuy nhiên, bằng cách nào một lượng nước lớn đến vậy lại được huy động vào dòng lũ đến nay vẫn là một bí ẩn. Giả thuyết của nhóm các nhà địa lý là dòng đá, băng và trầm tích đã cuốn theo nước sông trong quá trình lao xuống hạ lưu. Ngoài ra, có thể một lượng lớn băng cổ tồn tại dưới đáy thung lũng đã bị nghiền nát, tan chảy và hòa vào dòng chảy.

Việc sông băng dần tan chảy do nóng lên toàn cầu cũng có thể đóng góp vào nguyên nhân thảm họa. "Ở những khu vực mà các sông băng đang biến mất, những vụ sạt lở như thế này xảy ra thường xuyên hơn", Ekström nói.

Việc xác định nguyên nhân của trận lũ quét gây tranh cãi vì xuất hiện nhiều hiện tượng nối tiếp nhau: sạt lở đất, các mảnh vụn băng và đá, lũ lụt. Những chuỗi sự kiện tương tự từng xảy ra trước đây ở dãy Himalaya, đáng chú ý là thảm họa Chamoli tại Ấn Độ năm 2021, khiến 200 người thiệt mạng và làm hư hại 2 nhà máy thủy điện, cũng như các sự kiện ở Nepal vào các năm 2012, 2015 và 2017. Tuy nhiên theo các nhà khoa học, thảm họa lần này có độ lớn gấp 10 lần so với các sự kiện trước đây.